Ông lớn ngành thép trong ‘tầm ngắm’ Cục Thuế: Doanh thu nghìn tỷ, thua lỗ triền miên

Doanh thu nghìn tỷ, thua lỗ triền miên

CTCP Thép Việt Ý vừa công bố biên bản họp và nghị quyết Đại hội đồng cổ đông thường niên năm 2026 với nhiều điểm đáng chú ý. Theo đó, doanh nghiệp đặt kế hoạch doanh thu tăng 144% so với năm 2025, lên 7.888 tỷ đồng, đồng thời kỳ vọng đạt lợi nhuận trước thuế 27,78 tỷ đồng. Nếu hoàn thành, đây sẽ là lần đầu tiên sau nhiều năm VIS có lãi trở lại.

Một chi tiết đáng chú ý khác là cơ cấu cổ đông đã trở nên cô đặc hiếm thấy: chỉ có 4 cổ đông đại diện tới 99,59% cổ phần có quyền biểu quyết. Không có cổ đông nào tham dự trực tiếp mà thông qua hình thức ủy quyền. Hội đồng quản trị cũng mang đậm dấu ấn ngoại khi đa số thành viên là người Nhật, trong đó ông Meguru Nishimura giữ chức Chủ tịch. Điều này cho thấy VIS đã hoàn toàn nằm trong hệ sinh thái của nhà đầu tư Nhật.

Tuy nhiên, phía sau kế hoạch tham vọng là một bức tranh kinh doanh chưa tương xứng giữa doanh thu và lợi nhuận: doanh thu lớn nhưng lợi nhuận lại âm. Từ năm 2017 đến nay, VIS duy trì doanh thu ổn định quanh mức 5.000–6.000 tỷ đồng mỗi năm, cho thấy quy mô không hề nhỏ và vẫn giữ được thị phần nhất định trong ngành thép xây dựng.

Dù vậy, kết quả kinh doanh lại đi theo chiều ngược lại. Sau năm 2017 có lãi hơn 43 tỷ đồng, VIS nhanh chóng rơi vào chuỗi thua lỗ kéo dài: lỗ hơn 326 tỷ đồng năm 2018, 219 tỷ đồng năm 2019, 503 tỷ đồng năm 2022, tiếp tục lỗ 283 tỷ đồng năm 2023 và hơn 312 tỷ đồng năm 2024. Năm 2025, mức lỗ thu hẹp còn khoảng 60 tỷ đồng nhưng vẫn chưa thể thoát khỏi tình trạng kém hiệu quả.

Không chỉ lợi nhuận, bức tranh tài chính cũng cho thấy những dấu hiệu đáng lo. Quy mô tài sản liên tục mở rộng, từ khoảng 2.600–3.000 tỷ đồng giai đoạn trước lên hơn 4.200 tỷ đồng vào cuối năm 2024. Tuy nhiên, phần lớn sự gia tăng này đến từ nợ, khi nợ phải trả lên tới 3.663 tỷ đồng, trong khi vốn chủ sở hữu giảm mạnh xuống còn hơn 580 tỷ đồng.

Điều này phản ánh chiến lược duy trì doanh thu để giữ thị phần, nhưng chưa giải được bài toán cốt lõi về chi phí và biên lợi nhuận. Việc mở rộng quy mô trong bối cảnh hiệu quả thấp khiến áp lực tài chính gia tăng, đặt VIS vào thế khó khi vừa phải tăng trưởng, vừa phải “vá” lại cấu trúc tài chính.

Từ đại gia Việt bí ẩn tới ông lớn Nhật: Vì sao VIS thua lỗ kéo dài?

Thép Việt Ý được thành lập từ đầu những năm 2000, từng là thương hiệu thép xây dựng quen thuộc và niêm yết trên HOSE từ năm 2006. Giai đoạn phát triển của ngành thép, doanh nghiệp thu hút sự tham gia của CTCP Thương mại Thái Hưng – một “đại gia” kín tiếng trong lĩnh vực phân phối thép.

Thái Hưng thuộc top 5 doanh nghiệp thương mại thép lớn nhất Việt Nam do bà Nguyễn Thị Vinh làm chủ tịch. Theo giới thiệu trên website, sản lượng tiêu thụ thép bình quân của Thái Hưng hàng năm chiếm khoảng 13% thị phần thép của Việt Nam. Thái Hưng là cổ đông lớn tại Công ty TNHH Natsteelvina và đang là cổ đông lớn sở hữu 20% vốn tại CTCP Gang thép Thái Nguyên - Tisco (TIS).

Từ năm 2016–2017, cơ cấu cổ đông VIS biến động mạnh. Từ chỗ do Tổng công ty Sông Đà nắm chi phối, quyền kiểm soát nhanh chóng chuyển sang Thái Hưng khi doanh nghiệp này nâng tỷ lệ sở hữu lên trên 65%. Tham vọng của Thái Hưng khá rõ ràng: mở rộng từ thương mại sang sản xuất, biến VIS thành “cứ điểm công nghiệp” trong hệ sinh thái thép.

Tuy nhiên, bước ngoặt xuất hiện khi Kyoei Steel gia nhập cuối năm 2017 với vai trò đối tác chiến lược. Chỉ trong chưa đầy một năm, Kyoei Steel nâng sở hữu lên 65%, rồi gần 74% vào cuối 2018, chính thức nắm quyền chi phối. Ngược lại, Thái Hưng giảm tỷ lệ xuống còn 20% và dần rút lui khỏi vai trò quản trị, hoàn tất thoái vốn vào khoảng năm 2021.

Việc Thái Hưng “vào rồi ra” có lẽ đã phản ánh rõ những hạn chế trong mô hình kết hợp giữa thương mại và sản xuất thép. Trong khi Thái Hưng mạnh về phân phối, linh hoạt dòng tiền, thì VIS lại là doanh nghiệp sản xuất với đặc thù vốn lớn, rủi ro cao và phụ thuộc chu kỳ. Kỳ vọng cộng hưởng chưa mang lại hiệu quả rõ rệt như kỳ vọng khi hiệu quả kinh doanh của VIS không cải thiện đáng kể, trong bối cảnh ngành thép bước vào chu kỳ khó khăn.

Thực tế, “bản chất ngành thép” cho thấy không phải doanh nghiệp nào cũng chịu tác động giống nhau. Hòa Phát có lợi thế tích hợp dọc, kiểm soát chi phí tốt, trong khi Hoa Sen linh hoạt nhờ hệ thống phân phối. Ngược lại, VIS chủ yếu tập trung vào thép xây dựng, phụ thuộc lớn vào bất động sản trong nước và nguồn nguyên liệu đầu vào, khiến biên lợi nhuận dễ bị bào mòn.

Giai đoạn COVID-19 và sau đó là sự trầm lắng của thị trường bất động sản đã bộc lộ rõ điểm yếu này. Khi các dự án đình trệ, nhu cầu thép giảm mạnh, VIS rơi vào tình trạng sản xuất cầm chừng, hàng tồn kho tăng, chi phí tài chính cao. Trong khi đó, các doanh nghiệp lớn vẫn có khả năng xoay trục sang xuất khẩu hoặc tối ưu chi phí.

Câu hỏi đặt ra là liệu VIS có còn tiềm năng hay không. VIS sẽ phát triển trở lại, có lãi và đóng thuế cho ngân sách hay không? Điều này còn phụ thuộc vào chiến lược của cổ đông chi phối. Thực tế, VIS vẫn có nền tảng sản xuất và doanh thu lớn, nhưng vấn đề cốt lõi nằm ở chất lượng tài chính: vốn chủ bị bào mòn, nợ cao và hiệu quả kinh doanh thấp.

Trong kịch bản tích cực, VIS có thể được tái cấu trúc sâu hơn dưới bàn tay của cổ đông Nhật, thậm chí tham gia vào các chuỗi cung ứng lớn hơn. Nhưng trong ngắn hạn, doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với bài toán quen thuộc: doanh thu lớn nhưng lợi nhuận mỏng, một nghịch lý chưa dễ tháo gỡ trong bối cảnh ngành thép còn nhiều biến động.