Năm trụ cột thể chế mới định hình diện mạo kinh tế Việt Nam đến Đại hội XIV

Nổi bật trong số đó là “bộ tứ trụ cột” thể chế vừa được Tổng Bí thư và Bộ Chính trị nhấn mạnh: khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo (Nghị quyết 57), hội nhập quốc tế chủ động - toàn diện (Nghị quyết 59), cải cách toàn diện công tác xây dựng và thi hành pháp luật (Nghị quyết 66), và phát triển mạnh mẽ khu vực kinh tế tư nhân (Nghị quyết 68). Cùng với đó, chuyển đổi số - chuyển đổi xanh và cải cách hành chính quy mô lớn trở thành hai lớp nền thể chế mới, tạo nên cấu trúc năm trụ cột cho giai đoạn 2025-2030.

​1. Thể chế khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị xác định khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo là một trong những động lực chủ yếu của tăng trưởng nhanh và bền vững, yêu cầu hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, ưu đãi thuế cho R&D và khuyến khích doanh nghiệp dẫn dắt đổi mới.

Trong 9 tháng 2025, khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo sử dụng hàm lượng công nghệ trung bình - cao đóng góp chủ yếu vào mức tăng GDP 7,85%, trong đó nhiều ngành như điện tử, thiết bị điện, ô tô, dược phẩm đã hình thành các trung tâm R&D tại Việt Nam.

Chi tiêu cho khoa học - công nghệ tuy mới khoảng 0,53% GDP, nhưng tốc độ tăng bình quân trên 10%/năm và tỷ trọng doanh nghiệp trong tổng chi R&D đã vượt 60%, cho thấy thể chế khuyến khích doanh nghiệp dẫn dắt đổi mới bắt đầu phát huy hiệu quả.

​Đây là bước xoay trục quan trọng: từ mô hình tăng trưởng dựa vào lao động rẻ và khai thác tài nguyên sang dựa trên tri thức, công nghệ và sáng tạo. Khung thể chế mới yêu cầu giảm mạnh cơ chế xin - cho trong phê duyệt dự án khoa học, chuyển sang đặt hàng theo kết quả đầu ra, cơ chế đồng tài trợ công - tư, cho phép quỹ đầu tư mạo hiểm tham gia sâu vào hệ sinh thái đổi mới. Nếu triển khai đúng, trụ cột này sẽ là nền tảng để nâng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) lên vùng 4-5%/năm, điều kiện tiên quyết để đạt tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026-2030.

​2. Thể chế hội nhập quốc tế trong tình hình mới

Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế chủ động, toàn diện đặt mục tiêu đưa Việt Nam từ tham gia sâu sang định hình luật chơi ở một số sân chơi khu vực và toàn cầu. Sau gần một thập kỷ, Việt Nam đã tham gia 17 FTA, trong đó có CPTPP, EVFTA, RCEP, đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 dự kiến vượt 900 tỷ USD, tỷ lệ thương mại/GDP trên 200%, thuộc nhóm cao nhất thế giới.

Sáu tháng đầu năm 2025, tăng trưởng GDP 7,52%, mức cao nhất 15 năm, được dẫn dắt chủ yếu bởi xuất khẩu công nghiệp chế biến và dòng FDI hướng vào sản xuất phục vụ chuỗi cung ứng toàn cầu.

​Thể chế hội nhập thế hệ mới không chỉ nằm ở việc ký thêm FTA, mà là cách nội luật hóa các cam kết về cạnh tranh, môi trường, lao động, dữ liệu xuyên biên giới, và tận dụng các khuôn khổ như CBAM, các hiệp định thuế tối thiểu toàn cầu để tái cấu trúc chính sách trong nước. Điều này đòi hỏi cải cách sâu thị trường dịch vụ, logistics, tài chính, nâng chuẩn quản trị doanh nghiệp và minh bạch thông tin, qua đó biến lợi thế hội nhập thành lợi thế thể chế - điều mà OECD khuyến nghị Việt Nam phải tăng tốc trong Báo cáo Khảo sát Kinh tế 2025.

​3. Thể chế pháp luật và thực thi pháp luật

Nghị quyết 66 được Tổng Bí thư gọi là cuộc cách mạng thể chế lần hai, đặt mục tiêu cải cách toàn diện từ quy trình làm luật đến khâu tổ chức thi hành và giám sát. Mục tiêu là xây dựng hệ thống pháp luật thống nhất, minh bạch, dễ dự đoán, bảo vệ mạnh mẽ quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, và chấm dứt tình trạng hình thức, văn bản chồng chéo.

Trong 6 tháng từ cuối 2024 đến giữa 2025, 4 nghị quyết lớn về thể chế và hơn 20 luật liên quan đến đất đai, đầu tư, đấu thầu, kinh doanh bất động sản đã được sửa đổi, tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho thị trường vốn, đất đai và dự án PPP.

​Song song, yêu cầu chuyển từ quản lý sang phục vụ, từ tiền kiểm sang hậu kiểm và ứng dụng dữ liệu số trong thanh tra, kiểm tra giúp giảm mạnh chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, hạn chế nhũng nhiễu. VCCI ước tính chi phí không chính thức đã giảm khoảng 30% trong 5 năm, tỷ lệ doanh nghiệp phàn nàn về thanh tra chồng chéo giảm hơn 15 điểm %, niềm tin vào hệ thống pháp luật tăng rõ rệt. Đây là nền tảng để khu vực tư nhân yên tâm đầu tư dài hạn, thay vì ăn xổi hoặc chuyển vốn ra nước ngoài.

​4. Thể chế phát triển khu vực kinh tế tư nhân

Nghị quyết 68 về phát triển khu vực kinh tế tư nhân được ví như tuyên ngôn tái khởi động Đổi mới lần hai khi xác định kinh tế tư nhân thực sự là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Nghị quyết yêu cầu xóa bỏ cơ chế phân biệt đối xử giữa doanh nghiệp nhà nước, tư nhân và FDI; mở rộng tiếp cận đất đai, tín dụng, thị trường và công nghệ; bảo vệ quyền sở hữu, quyền tài sản, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch.

Thực tế cho thấy, khu vực tư nhân hiện đóng góp khoảng 42-45% GDP, 85% lực lượng lao động, 98% số doanh nghiệp. Năm 2025, số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động tiếp tục tăng mạnh, doanh nghiệp tư nhân ngày càng xuất hiện nhiều trong các lĩnh vực công nghệ, năng lượng tái tạo, dịch vụ chất lượng cao.

Tuy nhiên, rào cản về vốn dài hạn, khả năng tham gia chuỗi cung ứng FDI, năng lực quản trị và đổi mới sáng tạo vẫn còn lớn. Nghị quyết 68 nhấn mạnh việc phát triển thị trường vốn, trái phiếu doanh nghiệp minh bạch, quỹ đầu tư mạo hiểm, cũng như xây dựng chương trình quốc gia phát triển nhà cung ứng để doanh nghiệp Việt vươn lên thành đối tác cấp 1-2 của các tập đoàn đa quốc gia.

​5. Thể chế chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cải cách hành chính

Ngoài bốn nghị quyết nêu trên, hai trụ cột mang tính xuyên suốt là chuyển đổi số - chuyển đổi xanh và cải cách hành chính quy mô lớn đang định nghĩa lại cách Nhà nước tương tác với thị trường. Chiến lược quốc gia về kinh tế số đặt mục tiêu kinh tế số đạt 20,5% GDP năm 2025 và 30% năm 2030, trong khi cam kết phát thải ròng bằng 0 vào 2050 kéo theo hàng loạt chiến lược về tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, quy hoạch điện VIII. Đến nửa đầu 2025, kinh tế số ước đạt khoảng 20% GDP; nhiều doanh nghiệp lớn đã triển khai mô hình song trùng số - xanh, áp dụng tiêu chuẩn ESG, tham gia thị trường tín chỉ carbon và trái phiếu xanh.

​Cải cách hành chính 2025 cũng được đánh giá là sâu rộng nhất nhiều thập kỷ, với việc sáp nhập các đơn vị hành chính, tinh gọn đầu mối bộ, ngành, địa phương và số hóa hàng chục nghìn thủ tục hành chính. Chính phủ chuyển mạnh sang mô hình hai cấp chính quyền, phát huy vai trò chính quyền đô thị và chính quyền nông thôn, đồng thời đẩy mạnh cơ chế một cửa, một cửa liên thông trên môi trường số. Điều này không chỉ tiết kiệm chi phí ngân sách, mà quan trọng hơn là giảm đáng kể chi phí giao dịch cho doanh nghiệp, tăng tốc độ ra quyết định và triển khai chính sách.

​Năm trụ cột thể chế mới - đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc thế trong tình hình mới mới, pháp luật hiện đại, kinh tế tư nhân năng động và chuyển đổi số - xanh gắn với cải cách hành chính, đang tạo nên hạ tầng mềm cho giai đoạn phát triển mới của Việt Nam. Nếu triển khai nhất quán đến hết nhiệm kỳ Đại hội XIV, đây sẽ là nền tảng để Việt Nam không chỉ duy trì tăng trưởng cao mà còn nâng tầm chất lượng phát triển, tiến gần mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI.