Lấy chồng khi 18 tuổi, người phụ nữ Thái 'địu con' khởi nghiệp đặc sản Điện Biên

Buổi tối muộn, trong căn nhà sàn ở bản Bắc 2, phường Mường Lay (Điện Biên), chị Lò Chúc Chi vừa đặt hai con gái song sinh 8 tháng tuổi ngủ xong đã vội mở điện thoại tư vấn khách hàng, kiểm tra đơn hàng và lên lịch công việc.

Ở tuổi 23, chị Chi vừa là vợ, mẹ bỉm sữa vừa là Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Hoa Ban Trắng, điều hành mạng lưới liên kết sản xuất của hơn 30 hộ dân tại phường Mường Lay, tỉnh Điện Biên.

Vượt định kiến

Như nhiều bạn bè cùng trang lứa, năm 18 tuổi, khi học xong cấp 3, Lò Chúc Chi kết hôn với chàng trai cách nhà chưa tới 1km. Cặp đôi trẻ đi làm thuê, làm nương rẫy, trông mong vào mấy thửa ruộng.

Năm 2022, chị Chi tham gia một buổi tập huấn về du lịch nhằm hỗ trợ phụ nữ dân tộc thiểu số tại địa phương. Người phụ nữ Thái ngạc nhiên khi biết ở các tỉnh lân cận, nhiều phụ nữ dân tộc như mình đã vươn lên làm giàu từ đặc sản quê hương hoặc phát triển du lịch cộng đồng. Từ đó, Chi bắt đầu nhen nhóm mong muốn học nghề và khởi nghiệp.

Sau đó không lâu, Lò Chúc Chi biết tới KOTO - một doanh nghiệp xã hội chuyên đào tạo nghề nhà hàng, khách sạn cho trẻ em, thanh niên tại Việt Nam. Với mong muốn có thể học thêm kiến thức, có cơ hội nghề nghiệp tốt hơn, chị Chi lén nộp đơn đăng ký.

"Khi nhận thông tin trúng tuyển khóa học, mẹ đẻ tôi phản ứng gay gắt. Mẹ tôi sợ nhà chồng không đồng ý, hàng xóm chê trách, dị nghị con lông bông. Mẹ chỉ mong con gái an phận, sớm sinh con, lo việc nhà cửa yên ấm", chị kể.

"Người ủng hộ tôi về Hà Nội học tập lại chính là mẹ chồng. Mẹ nói: 'Cả đời chưa chắc đã có nhiều cơ hội như vậy, con đừng bỏ lỡ, thử một lần rời bản xuống Thủ đô, vươn ra biển lớn'. Mẹ cũng giúp tôi tâm sự để thuyết phục chồng tôi ủng hộ vợ", chị Chi nói thêm. 

Thời gian này, chị Chi đăng ký học Luật tại trường Đại học Mở Hà Nội, hệ đào tạo từ xa. Khi về Hà Nội tham gia khóa học của KOTO, chị mang theo 2 món đặc sản quê hương là bánh khẩu xén và khẩu chí chọp. Ông Jimmy Phạm, người sáng lập KOTO, đã khích lệ chị Chi khởi nghiệp từ chính 2 món đặc sản này.

"Kết thúc khóa học, KOTO giới thiệu cho tôi những công việc có thể mang lại thu nhập ổn định, cơ hội phát triển ở thành phố. Thế nhưng, tôi vẫn kiên định với ước mơ trở về bản, khởi nghiệp tại quê hương và tạo thêm công ăn việc làm cho bà con làng xóm", chị Chi chia sẻ.

Năm 2023, tại cuộc thi "Phụ nữ khởi nghiệp phát huy tài nguyên bản địa năm 2023" do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức, ý tưởng khởi nghiệp "Lưu giữ bản sắc văn hóa dân tộc qua sản phẩm bánh khẩu xén, khẩu chí chọp" của chị Chi đã được ban tổ chức đánh giá cao, đạt giải Ba cấp vùng và giải Khuyến khích toàn quốc.

Giải thưởng này càng làm người phụ nữ Thái thêm quyết tâm. Chị Chi thuyết phục bố mẹ hỗ trợ phá chuồng trại để làm cơ sở sản xuất, thành lập hợp tác xã. 

"Ban đầu bố chồng tôi lo lắng nhưng một lần nữa, mẹ chồng lại thuyết phục gia đình", chị Chi kể. 

"Địu con" khởi nghiệp

Với sự ủng hộ của gia đình và 18 triệu tiền thưởng từ cuộc thi khởi nghiệp, chị Chi mạnh dạn thành lập hợp tác xã (HTX), quy tụ nhiều chị em phụ nữ dân tộc Thái tại địa phương cùng nhau sản xuất bánh khẩu xén, chí chọp.

Đây là 2 món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ cúng tổ tiên ngày Tết của đồng bào Thái trắng. Những người phụ nữ Thái như chị Chi được dạy cách làm khẩu xén và chí chọp từ nhỏ. Thế nhưng để kinh doanh, chị phải tập hợp thành viên, thống nhất quy chuẩn sản xuất để sản phẩm đảm bảo chất lượng, hình thức đẹp, đồng đều. 

Năm 2024, chị tham gia khóa tập huấn thương mại điện tử và bắt đầu livestream bán hàng. Chi cần mẫn ngồi hàng giờ livestream, giới thiệu tới người xem hành trình để tạo ra khẩu chí chọp từ thứ gạo nếp ngon, dẻo nhất vùng, các công đoạn ngâm, để ráo, đồ xôi rồi lại miệt mài cán mỏng, phơi khô...

Cách kể chuyện mộc mạc nhưng chân thành của chị Chi thu hút người xem, khiến doanh thu tăng thấy rõ, chạm mức 40 triệu đồng/tháng. Chị cũng kiên trì giới thiệu sản phẩm tới các đại lý, siêu thị, tham gia các hội chợ nông sản... HTX do chị Chi làm chủ từng bước được thị trường biết đến và hiện nay đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước.

Năm 2024, sản phẩm của HTX Hoa Ban Trắng đã được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh và đạt danh hiệu Sản phẩm nông thôn tiêu biểu. 

Đúng lúc HTX đi vào hoạt động ổn định thì chị Chi mang thai đôi. Cơ thể mệt mỏi hơn hẳn nhưng chị vẫn làm việc không ngưng nghỉ. Chị thuyết phục gia đình: "Công việc này không chỉ vì riêng con mà còn vì bà con bản làng".

Khoảng thời gian này, những lần chị Chi đi hội chợ, tham gia quảng bá du lịch, anh Sìn Hiếu (33 tuổi) - chồng chị, đều "hộ tống".

Giữa năm 2025, Chi sinh 2 bé gái khỏe mạnh. Chỉ sau 1 tháng ở cữ, chị lại trở lại công việc, liên tục đi công tác, điều hành sản xuất. Mẹ đẻ và mẹ chồng Chi cùng hỗ trợ chăm cháu nhưng không ít lần, chị vẫn phải địu con đi công tác cùng. "Hành trình này tuy vất vả hơn nhưng có con, tôi có thêm động lực", chị nói.

Tết Nguyên đán vừa qua, HTX đạt doanh thu kỷ lục là 80 triệu đồng/tháng, một số sản phẩm còn "cháy hàng" sớm.

Ông Nguyễn Đạt Long, Chủ tịch UBND phường Mường Lay cho biết: Mô hình HTX của Lò Chúc Chi là mô hình tiêu biểu trên địa bàn, tạo công ăn việc làm cho hơn 20 lao động địa phương với thu nhập trung bình ổn định, khoảng 5 triệu đồng/tháng. Những năm qua, HTX đạt mức tăng trưởng doanh thu tốt, ở mức 20% mỗi năm.

"Hiệu quả thiết thực của mô hình này không chỉ góp phần phát triển kinh tế địa phương mà còn khẳng định vị thế của người phụ nữ dân tộc thiểu số trong khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, truyền cảm hứng cho các thanh niên khác", ông Long cho hay.

Song song với phát triển kinh tế, chị Chi còn tích cực tổ chức và tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, du lịch cộng đồng tại Mường Lay. Năm 2025, chị Chi được nhận bằng khen của Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh về tấm gương khởi nghiệp thành công vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Ảnh: NVCC